Plan kararını kanıta bağlayan bir stüdyo
Stüdyo, 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planı sürecinin sayısal omurgasını kurar: mevcut durumu temizler, eşikleri üretir, nüfusu projekte eder, donatı ihtiyacını MPYY Ek-2 ile karşılaştırır, DOP dengesini hesaplar ve plan alternatiflerini morfoloji ile erişilebilirlik üzerinden okur.
Temiz ve tutarlı taban
Geometri onarımı, mükerrer parsel ayıklama ve MPYY 1.1.7 uyumlu GeoPackage şablonu.
Şeffaf formüller
Nüfus, donatı, DOP, TAKS/KAKS ve erişilebilirlik adımlarının her biri denetlenebilir alanlarla raporlanır.
Senaryo karşılaştırma
A/B senaryoları aynı göstergelerle kıyaslanır; farklar harita ve tablo olarak dışa aktarılır.
Kapsam notu: Eklenti bir karar destek laboratuvarıdır. Ürettiği değerler, onaylı plan raporunun ve ilgili idarenin değerlendirmesinin yerine geçmez; ancak her hesabın izini sürülebilir kılar.
Metodolojinin tamamı
Eşik analizinden DOP dengesine, morfoloji göstergelerinden erişilebilirlik havzalarına kadar ayrıntılı kuramsal rehber.
Kurulum ve ilk ayar
Eklenti QGIS 3.28 veya daha yeni sürümlerde (QGIS 4 dahil) çalışır. Ek Python paketi gerektirmez; tüm hesaplama motoru eklenti içinde gelir.
QGIS Plugin Hub
Eklentiler → Eklenti Yönet ve Kur… yolundan “PLN3113 NİP ve Kentsel Analiz Stüdyosu” aramasıyla kurun. Güncellemeler aynı pencereden gelir.
ZIP'ten kurulum
Sürüm arşivini indirip Eklentiler → ZIP'ten Yükle ile kurun. Arşiv kökü paket klasörüdür.
İlk ayar kontrol listesi
- Proje koordinat sistemi metre birimli ve yerel bir projeksiyonda olmalıdır (ör. TUREF / TM27).
- Çalışma alanı, plan onama sınırını ve analiz edilecek adaları kapsamalıdır.
- Nüfus ve donatı hesabı için projeksiyon nüfusu ile hedef yıl tanımlanmalıdır.
- DOP hesabı için plan onama sınırı katmanı ve DOP dışı alanlar (askeri, tarım, orman, mera, su yüzeyi, ulaşım) belirtilmelidir.
Dock ve Processing
Eklenti iki arayüz sunar. Dock, adım adım bir stüdyo akışı ve görsel gösterge panosu sağlar. Processing araç kutusu ise aynı motoru parametrik algoritmalar olarak açar; böylece işlemler model içinde zincirlenebilir ve tekrarlanabilir.
İpucu: Stüdyo çalışmasında önce Processing ile ara katmanları üretin, ardından Dock'taki gösterge panosunu nihai tablo ve haritalar için kullanın. Böylece her adımın çıktısı projede kalır.
Algoritma kataloğu
Tüm araçlar Processing → Araç Kutusu → PLN3113 NİP ve Kentsel Analiz Araçları altında gruplanmıştır. Her araç, çıktı katmanlarını proje ile aynı koordinat sisteminde üretir.
| Grup | Araç | Ne üretir |
|---|---|---|
| Veri hazırlığı | Geometri ve Düplike Temizleme | Onarılmış geometri, geçerlilik raporu, mükerrer kayıt listesi |
| Veri hazırlığı | 1/5000 NİP Çizim Veritabanı | MPYY 1.1.7 XSD uyumlu GeoPackage, 87 katman, SLD semboloji |
| Yol geometrisi | Yol Platformu ve Kaldırım Üret | Platform, bordür, kaldırım ve refüj çizgileri |
| Yol geometrisi | Kavşak Temizle ve Parçala | Kavşak yaklaşımlarında düzeltilmiş yol eksenleri |
| Yol geometrisi | Yol Poligonlaştır ve Eşle | Yol alanı poligonları ve plan alanı eşlemesi |
| Nüfus ve DOP | NİP Nüfus, Donatı, Kamu-Özel ve DOP Analizi | Nüfus, kişi başı m², MPYY Ek-2 bilançosu, DOP oranı |
| Nüfus ve DOP | Saha ve Bina Bazlı Fiili Nüfus | Ada, parsel ve bina düzeyinde nüfus ve istihdam tahmini |
| Ulaşım | Ön Cephe ve Servis Noktası Bulucu | Bina girişine en yakın yol servis noktası ve cephe |
| Ulaşım | Donatı Erişilebilirlik ve MPYY Etki Çapı | Yürüme havzası (pedshed) ve MPYY dairesel etki alanı |
| Ulaşım | Space Syntax ve Merkezilik | NACH/NAIN, yakınlık ve arasındalık değerleri |
| Ulaşım | OD Matrisi ve Rotalama | Köken–varış matrisi, arzu hatları, en kısa yollar |
| Ulaşım | Hizmet Alanları | Donatı hizmet alanları ve kapsanan nüfus |
| Değerlendirme | Donatı Yeterliliği | Mahalle/ada ölçeğinde yeterlilik ve eksik alan |
| Değerlendirme | Senaryo Karşılaştırma | A/B senaryo fark tabloları ve haritaları |
Model içinde kullanım
Processing araçları, Klasik Model Oluşturucu veya Grafik Model Oluşturucu içinde zincirlenebilir. Örneğin temizleme → çizim veritabanı → nüfus/DOP → donatı yeterliliği akışı tek bir model olarak kaydedilebilir ve her dönem aynı parametrelerle yeniden çalıştırılabilir.
1/5000 NİP analiz adımları
Stüdyo, plan sürecini yedi tekrarlanabilir adıma böler. Adımların sırası, her çıktının bir sonrakinin girdisi olmasına göre kurulmuştur.
Veri toplama ve geometri temizliği
Ada, parsel, bina, yol ve mevcut arazi kullanımı katmanları toplanır. Geometri ve Düplike Temizleme aracı geçersiz poligonları onarır, kendiyle kesişen halkaları düzeltir ve aynı ada-parsel numarasına sahip mükerrer kayıtları işaretler.
Mevcut durum sınıflandırması
Her poligon TUCBS / MPYY fonksiyon sözlüğüne eşlenir. Sınıflandırma; konut yoğunluk aralıkları, ticaret, sanayi, kamu donatısı, DOP dışı alanlar ve boş arsa kategorilerini ayırır.
Eşik analizi
Fiziki eşikler (yapılaşma, altyapı, mülkiyet), jeolojik eşikler (jeolojik sakıncalı alanlar, heyelan, taşkın) ve eğim eşikleri üst üste çakıştırılır. Sonuç, gelişmeye uygun / koşullu uygun / sakıncalı sınıflarıdır.
Arazi kullanım sentezi
Eşikler, mevcut kullanım ve plan kararları birlikte değerlendirilir. Konut, karma kullanım, çalışma alanları, donatı ve koruma alanları için alternatif yerleşim senaryoları üretilir.
Nüfus projeksiyonu
Geçmiş sayım verileri ve hedef yıl kullanılarak aritmetik, geometrik veya İller Bankası yöntemiyle nüfus projekte edilir. Projeksiyon nüfusu, donatı ve DOP hesabının ortak paydasıdır.
Donatı yeterliliği ve DOP dengesi
MPYY Ek-2 kişi başı standartları projeksiyon nüfusuyla çarpılır ve mevcut donatı alanıyla karşılaştırılır. Ardından DOP esas alanı, kamu kesintileri ve DOP içi özel tahsisler hesaplanarak yasal oran denetlenir.
Morfoloji, erişilebilirlik ve senaryo değerlendirmesi
TAKS, KAKS, kat adedi, açık alan oranı ve yapı nizamı hesaplanır; yürüme havzaları ve merkezilik göstergeleriyle plan alternatifleri karşılaştırılır. Sonuçlar gösterge panosu, tablo ve harita olarak dışa aktarılır.
Nerede plan yapılabilir?
Eşik analizi, plan kararının önkoşuludur: her alan gelişmeye aynı ölçüde uygun değildir. Stüdyo üç eşik ailesini ayrı katmanlar olarak üretir ve sonra tek bir uygunluk sınıfında birleştirir.
Yapılaşmış doku
Mevcut bina yoğunluğu, parsel dokusu, altyapı varlığı ve mülkiyet deseni. Yoğun dokuda dönüşüm, boş alanda yeni gelişme senaryosu kurulur.
Sakıncalı alanlar
Heyelan, taşkın, fay yakınlığı, yeraltı suyu ve zemin taşıma kapasitesi. Sakıncalı alanlar yapılaşma dışında bırakılır veya koşullu sınıfa alınır.
Topoğrafik sınır
Eğim sınıfları, yol ve altyapı maliyetini ve erişilebilirliği belirler. Dik alanlar teraslama veya düşük yoğunluk gerektirir.
Birleştirme mantığı
Her hücre veya poligon, üç eşik ailesinden gelen sınıflarla değerlendirilir. En kısıtlayıcı sınıf baskındır: jeolojik olarak sakıncalı bir alan, eğimi uygun olsa bile gelişmeye açılmaz. Sonuç katmanı, her sınıfın gerekçesini alan olarak taşır; böylece bir alanın neden gelişmeye açılmadığı harita üzerinde okunabilir.
Eşik değerleri projeye özgüdür. Eğim sınıfları ve jeolojik sakıncalılık ölçütleri, ilgili jeolojik etüt raporu ve idarenin plan notlarına göre tanımlanmalıdır. Stüdyo varsayılan değerleri görünür tutar; bunlar otomatik bir mevzuat hükmü değildir.
Nüfus projeksiyonu yöntemleri
Projeksiyon, plan ufkunun nüfusunu tahmin eder ve tüm donatı hesabının ölçeğini belirler. Stüdyo üç yöntemi birlikte sunar; seçim, verinin niteliğine ve plan dönemine göre yapılır.
Aritmetik artış
Nüfusun her yıl aynı mutlak miktarda arttığını varsayar. Kısa dönemli ve istikrarlı büyüme için uygundur; hızlı kentleşen alanlarda nüfusu olduğundan az gösterebilir.
Geometrik artış
Nüfusun her yıl aynı oranda arttığını varsayar. Bileşik büyüme, hızlı gelişen merkezlerde daha gerçekçidir; ancak doygunluk sınırı yoktur, bu nedenle uzun dönemde kapasite kontrolü gerekir.
İller Bankası yöntemi
Kurum uygulamasında yaygın olarak kullanılan bileşik büyüme yaklaşımıdır. Geçmiş sayım dönemlerinden türetilen dönemsel büyüme hızı, hedef yıla taşınır. Stüdyo, son iki sayım arasındaki yıllık bileşik hızı temel alır ve projeksiyonu ilçe/bölge ölçeğindeki eğilimle sınırlandırmayı önerir.
Yöntem seçimi
| Yöntem | Ne zaman? | Ana risk |
|---|---|---|
| Aritmetik | Kısa dönem, dengeli nüfus, sınırlı veri | Hızlı büyümeyi olduğundan az gösterir |
| Geometrik | Hızlı kentleşme, genç nüfus, güçlü göç | Uzun dönemde aşırı büyüme üretir |
| İller Bankası | Kurumsal proje, altyapı kapasitesi, standart rapor | Geçmiş eğilimin geleceğe aynen taşınması |
Karşılaştırma önerisi: Üç yöntemi de çalıştırın, sonuçları aynı tabloda gösterin ve plan kararında hangi aralığın benimsendiğini gerekçelendirin. Tek bir sayı yerine bir aralık sunmak, planın dayanıklılığını artırır.
Fiili nüfus ve istihdam
Saha ve Bina Bazlı Fiili Nüfus aracı, bina ayak izi ve kat sayısından fiili kapasiteyi tahmin eder; konut, ticaret ve sanayi için ayrı istihdam oranları kullanır. Bu katman, projeksiyon nüfusu ile mevcut kapasite arasındaki farkı görünür kılar.
MPYY Ek-2 ve kişi başı asgari alan
Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği Ek-2, sosyal ve teknik altyapı alanları için kişi başı asgari standartları tanımlar. Stüdyo bu standartları projeksiyon nüfusuyla çarpar, mevcut donatı alanıyla karşılaştırır ve eksik/fazla alanı kategori bazında raporlar.
| Donatı kategorisi | Standart (m²/kişi) | 50.000 kişi için gerekli alan |
|---|---|---|
| Eğitim tesisleri | 6,50 | 32,50 ha |
| Sağlık tesisleri | 1,50 | 7,50 ha |
| Sosyal ve kültürel tesisler | 1,00 | 5,00 ha |
| Açık ve yeşil alanlar | 10,00 | 50,00 ha |
| Teknik altyapı alanları | 1,25 | 6,25 ha |
| İbadet alanları | 0,50 | 2,50 ha |
| Toplam | 20,75 | 103,75 ha |
Farkk = Mevcutk − Gereklik
Gereklik ilgili kategorinin kişi başı standardı sk ile projeksiyon nüfusunun çarpımıdır. Farkk pozitifse kategori yeterli, negatifse eksik alan vardır. Stüdyo ayrıca her kategori için kişi başı gerçekleşen m² değerini ve plan alanı içindeki yüzdesini raporlar.
Hesabın adımları
- Fonksiyonları MPYY Ek-2 kategorilerine eşleyin (eğitim, sağlık, sosyal-kültürel, yeşil alan, teknik altyapı, ibadet).
- Yalnızca DOP içi kamu kesintisi niteliğindeki alanları mevcut donatı olarak sayın; özel mülkiyet tahsislerini ayrı tutun.
- Projeksiyon nüfusunu seçin ve hedef yılı sabitleyin.
- Kategori bazında gerekli alanı hesaplayın ve mevcut alanla karşılaştırın.
- Eksik alanı, plan içinde ayrılması gereken yeni donatı olarak rapora taşıyın.
Standart tablosu proje parametresidir. Yönetmelik değişiklikleri ve yerel plan notları standartları etkileyebilir. Stüdyodaki değerler düzenlenebilir; nihai raporda kullanılan tablo ve dayanağı açıkça belirtilmelidir.
DOP hesabı ve kamuya terk dengesi
Düzenleme Ortaklık Payı, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 18. maddesi kapsamında, düzenleme alanındaki kamu hizmetleri için yapılan kesintilerin parsele yansıtılmasıdır. Stüdyo, DOP esas alanını, kamu kesintilerini ve DOP içi özel tahsisleri ayrı ayrı hesaplar; ardından oranı yasal sınırla karşılaştırır.
Aplan plan onama sınırı içindeki toplam alandır. ADOP dışı ise askeri alanlar, tarım, orman, mera, su yüzeyleri, ulaşım tesisleri ve mevzuat gereği DOP'a konu olmayan diğer alanlardır. Bu ayrım yapılmadan hesaplanan oran yanıltıcı olur.
Kamu kesintisi ve özel tahsis
Donatı için ayrılan alan
Eğitim, sağlık, yeşil alan, ibadet, teknik altyapı ve benzeri kamu hizmetleri. DOP oranının payına girer ve kamuya terk edilir.
Parsel içinde kalan alan
Ticaret, konut veya karma kullanım gibi özel mülkiyette kalan alanlar. DOP oranına dahil edilmez; ancak net parsel hesabında dikkate alınır.
Yasal sınır ve denge
7181 sayılı Kanun ile 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 18. maddesinde yapılan değişiklik uyarınca azami DOP oranı %45'tir. Stüdyo, hesaplanan oranı bu sınırla karşılaştırır ve aşım durumunda uyarı üretir.
DOPhesap > %45 → yasal sınır aşımı
Denge yalnızca oranla kurulmaz. Kamuya terk edilecek donatı alanının kategori bazında yeterliliği, DOP dışı alanların doğru sınıflandırılması ve net parsel büyüklüklerinin dağıtım sonrası korunması gerekir. Stüdyo bu üç kontrolü aynı tabloda raporlar: donatı bilançosu, DOP oranı ve dağıtım sonrası net alan.
Hesap izi: Her parsel için DOP durumu (DOP içi / DOP dışı), DOP türü (kamu kesintisi / özel tahsis), alan, DOP payı ve dağıtım sonrası net alan alan olarak saklanır. Böylece bir itiraz veya revizyon durumunda hesap adım adım yeniden üretilebilir.
Plan dokusunu ölçmek
Plan kararları yalnızca alan dengesiyle değil, ürettikleri kentsel dokuyla da değerlendirilmelidir. Stüdyo, kadastro adası ve bina ayak izlerinden morfolojik göstergeler türetir; ağ analiziyle erişilebilirliği ölçer.
TAKS · KAKS · L
Taban alanı katsayısı, kat alanı katsayısı (emsal), kat adedi ve açık alan oranı ada ve parsel düzeyinde hesaplanır.
Yapı nizamı ve Spacematrix
Ayrık, bitişik ve blok nizam; yoğunluk–geçirgenlik düzlemi üzerinde doku tipolojisi olarak sınıflandırılır.
Merkezilik ve havza
NACH/NAIN, yakınlık, arasındalık; yürüme izokronları ve 2SFCA ile donatıya erişim.
Erişilebilirlik havzaları
Donatı Erişilebilirlik aracı iki havza üretir: yol ağı üzerinde yürüme mesafesine dayanan pedshed ve MPYY'de tanımlı hizmet etki yarıçapına dayanan dairesel tampon. İki havzanın örtüşmesi, hem gerçek yürüme erişimini hem de mevzuatın öngördüğü hizmet alanını birlikte gösterir.
Oran %100'e yaklaştıkça donatının mevzuatın öngördüğü hizmet alanını fiilen doldurduğu; düşük kaldıkça ağ bağlantılarının, bariyerlerin veya topoğrafyanın erişimi kestiği anlaşılır. Bu, yalnızca "donatı var mı?" sorusunu değil, "o donatıya yürüyerek ulaşılabiliyor mu?" sorusunu da yanıtlar.
Senaryo karşılaştırma
Senaryo Karşılaştırma aracı, iki plan alternatifini aynı göstergelerle kıyaslar: nüfus kapasitesi, donatı yeterliliği, DOP oranı, TAKS/KAKS dağılımı, erişilebilirlik ve merkezilik. Fark tablosu, hangi senaryonun hangi ölçütte üstün olduğunu tek bakışta gösterir.
Çıktılar ve veri modeli
Her araç, sonucu projede kalıcı katmanlar olarak bırakır. Çıktılar GeoPackage, CSV ve harita olarak dışa aktarılabilir; gösterge panosu tek sayfalık bir özet üretir.
| Çıktı | İçerik | Kullanım |
|---|---|---|
| NİP GeoPackage | MPYY 1.1.7 uyumlu katmanlar ve alanlar | Plan çizimi, kurum paylaşımı, arşiv |
| Nüfus tablosu | Projeksiyon, fiili nüfus, istihdam | Plan raporu ve kapasite kontrolü |
| Donatı bilançosu | Kategori, standart, mevcut, gerekli, fark | MPYY Ek-2 yeterlilik kanıtı |
| DOP tablosu | Parsel bazında kesinti, pay ve net alan | Dağıtım ve itiraz incelemesi |
| Morfoloji tablosu | TAKS, KAKS, L, OSR, doku tipi | Tasarım kontrolü ve senaryo kıyası |
| Erişilebilirlik | Havza alanı, kapsama oranı, nüfus | Donatı yer seçimi ve hizmet analizi |
| Gösterge panosu | Tek sayfa özet ve harita | Sunum, jüri ve idari değerlendirme |
Veri modeli ilkeleri
- Her katman proje koordinat sisteminde ve metre biriminde tutulur.
- Ada ve parsel kimlikleri korunur; mükerrer kayıtlar işaretlenir, sessizce silinmez.
- Hesap alanları (gerekli alan, fark, DOP payı, net alan) kaynak alanlardan yeniden üretilebilir.
- DOP dışı alanlar açıkça sınıflandırılır; varsayıma bırakılmaz.
- Her senaryo ayrı bir çıktı seti olarak saklanır; üzerine yazılmaz.
Mevzuat ve kaynaklar
- 3194 sayılı İmar Kanunu — özellikle 18. madde: düzenleme ortaklık payı, kamu tesisleri için kesinti ve dağıtım esasları.
- 7181 sayılı Kanun — 3194 sayılı Kanun'un 18. maddesinde yapılan değişiklik; azami DOP oranının %45 olarak belirlenmesi.
- Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği (MPYY) — plan kademeleri, gösterim teknikleri ve Ek-2 sosyal ve teknik altyapı standartları.
- MPYY 1.1.7 XSD şeması — e-Plan uyumlu çizim veritabanı katmanları ve öznitelik yapısı.
- TUCBS arazi kullanım sözlüğü — fonksiyon eşlemesi ve DOP sınıflandırması için referans.
- 1/5000 Nazım İmar Planı raporu ve plan notları — projeye özgü eşikler, yoğunluklar ve yerel standartlar.
Güncellik: Mevzuat değişebilir. Yayınlanan bir plan raporunda kullanılan standart ve oranların, o tarihte yürürlükte olan metne dayandığı doğrulanmalıdır. Stüdyo hesapları şeffaf tutar; dayanağı sizin belirlemeniz gerekir.
Eklenti künyesi
| Ad | PLN3113 NİP ve Kentsel Analiz Stüdyosu |
| Paket | pln3113_nip |
| Sürüm | 1.0.0 |
| QGIS | 3.28 veya daha yeni; QGIS 4 desteklenir |
| Lisans | GPL-3.0-or-later |
| Geliştirici | Yusuf Eminoğlu |
| Stüdyo | Kentsel ve Bölgesel Planlama Stüdyosu · Nazım İmar Planı Laboratuvarı |
| İletişim | [email protected] |
| Kaynak | github.com/YusufEminoglu/pln3113_nip |
| Hub | plugins.qgis.org/plugins/pln3113_nip |
| Revizyon | Ekim 2026 |
Bu kılavuz, eklentinin 1.0.0 sürümünü tanımlar. Ayrıntılı kuramsal ve metodolojik arka plan için Teorik ve Metodolojik Rehber'i okuyun.